A. SÖZCÜKTE YAPI

KÖK: Bir sözcüğün anlamı ve yapısı bozulmadan parçalanamayan en küçük parçasıdır.

Kelimenin kökünün, kelimenin tamamı ile ilgili olmalıdır. Örnek: “Okul” kelimesinin kökü, “oku” fiilidir. Fakat bu kelimede “ok” kısmı da bir anlam taşır. Ama okul ile ok arasında bir ilgi yoktur.

Kökler iki çeşittir:

1. İsim Kökleri

2. Fiil Kökleri

1. İSİM KÖKLERİ: İsim kökleri cümle içinde “isim, zamir, zarf, sıfat, edat, bağlaç ve ünlem” göreviyle kullanılabilir.

Örk: göz,ev,yol,güzel…

2. FİİL KÖKLERİ: Hareketleri, işleri anlatan köklere denir.  Örnek: Gel-, otur-, ver- ...

* Sesteş (Eşsesli ) Kökler: Kullanıldığı cümleye göre hem isim, hem fiil olabilecek köklere denir. Örnek: Yaz, kız, geç...

* Kökteş (Ortak ) Kökler: Kullanıldığı cümleye göre hem isim, hem fiil olabilecek köklere denir. Örnek: boya, güven, barış…

NOT: Sesteş köklerle kökteş kökler birbirine benzer. Ancak sesteş köklerde sözcükler arasında hiçbir anlam bağlantısı yokken kökteş köklerde sözcükler arasında anlam bağlantısı vardır.

EKLER:

EK: Köklere getirilerek onların anlamlarını tamamlayan veya değiştiren parçalara ek denir. Ekler, tek başlarına anlamsızdır.

Köklere getirilerek anlam kazanır.  İki çeşit ek vardır:

1. Çekim Ekleri            

2. Yapım Ekleri

1. Çekim Ekleri:

Eklendiği kelimenin anlamını ve türünü değiştirmeyen, sadece cümledeki durumlarını belirten eklere denir.

a) İsim Çekim Ekleri:

İsimlere getirilen eklerdir.

* İyelik ekleri: Eklendiği ismin karşıladığı varlığın kime veya neye ait olduğunu bildiren eklere denir. 

Tekil Kişiler:     Kitab-ım

                        Kitab-ın

                        Kitab-ı, araba-sı

Çoğul Kişiler:    Kitab-ımız

                        Kitab-ınız

                        Kitap-ları

* Hâl ekleri:

İsimlere gelerek onların durumlarını bildiren eklerdir. Durum ekleri olarak da adlandırılır.

İsmin Yalın Hâli (Yalın Durumu):

Belirli bir eki yoktur. Hiç ek almayan veya hal ekleri dışındaki ekleri alan isimler yalın haldedir. (Ev, evim, evler…)

İsmin –i hâli (Belirtme Durumu):

Ekleri, -ı, -i, -u, -ü ‘dür.  (Ev-i, kalem-i)

İsmin –e hâli (Yönelme Durumu) : Ekleri –e, -a’dır. (Ev-e)

İsmin –de hâli (Bulunma, kalma durumu):

 Ekleri –de, -da , -te, -ta şeklindedir. (Evde, okulda...)

İsmin –den hâli (Çıkma, Ayrılma Durumu):

Ekleri, -den, -dan, -ten, -tan şeklindedir. (Evden, okuldan...)

* Tamlama ekleri:

İsim tamlamalarında kullanılan –ın, -in, -un, -ün ve –ı, -i, -u, -ü ekleridir. (Ali’nin defteri, okulun duvarı...)

* Çoğul ekleri:

İsimlere gelerek onların sayısını çoğaltan –lar, -ler ekleridir. (Evler, okullar...)

* Eşitlik eki:

"-ca,--ce"  biçimindedir.

Sence bu doğru mu?       Çocukça davranma

b) Fiil Çekim Ekleri:

Fiillere getirilen eklerdir.

* Kip ekleri: 

Fiillerin yapılış amacını ve zamanını bildiren eklere denir. (Gelmiş, gelir, gelecek...)

* Kişi ekleri:

Fiillere, kip eklerinden sonra gelerek o işi kimin yaptığını belirten eklere denir.  (Geldi-m, okudu-n...)

* Olumsuzluk eki:

Fiil köküne getirilerek onu olumsuz yapan “-me,-ma” ekidir. Örk: gel-me-dim bak-ma-mış

2. Yapım Ekleri:

Eklendiği köklerden yeni kelimeler türeten eklere denir. Yapım ekleri eklendiği kök veya gövdelerin her zaman anlamını, bazen de hem anlamını hem de türünü değiştirir.

Yapım Ekleri:

*İsimden isim yapan ekler: Gözlük, gecelik

*İsimden fiil yapan ekler: top-la-, dar-al-

*Fiilden fiil yapan ekler : : giy-i-n-, kır-ı-l-

*Fiilden isim yapan ekler: dal-gıç, öğren-ci

GÖVDE: Ad veya eylem köklerine getirilen yapım ekleriyle oluşan bölüme gövde denir.

Örnek: Uç-ak, göz-lük, ev-ci,uyu-t-...

EKLERLE İLGİLİ ÖNEMLİ BİLGİLER:

1)Türkçede dört çeşit –ı, -i, -u,-ü vardır. Bunların farkı cümlelerden anlaşılır.

Ev-i yandı (İyelik eki – tamlanan eki)

Ev-i yıktılar (Hâl eki)

Gez-i, yaz-ı (Yapım eki)

2) İyelik ekleri ile kişi ekleri karıştırılmamalıdır. İyelik ekleri sadece isimlere gelir. 

(Ev-i-m... İyelik eki), (Geldi-m... Kişi eki)

3) Türkçede –ım, -im, -um, -üm ekleri hem iyelik eki, hem kişi eki, hem ek-fiil, hem de yapım eki olarak kullanılabilir:

İç-im kan ağlıyor (İyelik eki)

İstediğin parayı vereceğ-im (Kişi eki)

Bugün dünden daha iyiy-im (Ek-fiil)

Gözlerin bir iç-im su... (Yapım eki)

4) –lar, -ler ekleri bazen çoğul eki, bazen kişi eki, bazen de yapım eki olarak kullanılabilir:

Ev-ler şimdi daha güzel (Çoğul eki)

Dün bize geldi-ler (Kişi eki)

Kemal-ler yarın bize gelecek (Yapım eki)